Tablolar, Formlar ve Çizmen Gereken Sınır
Google Sheets ve Forms yapay zekâ ile çok pratik hâle geliyor. Ama içinde insan verisi varsa, bu dersin yarısı ne yapılacağı değil — ne yapılmayacağı.
Bir tabloyu veri deposu olarak görmeyi bırakıp arayüz olarak görmeye başladığında iş değişiyor.
Fark şu: veri deposunda bilgi durur, sen gidip bakarsın. Arayüzde bilgi konuşur — bir şey değiştiğinde haber verir, sorduğunu cevaplar, eksiği gösterir.
Yapay zekâ bu dönüşümü mümkün kılıyor. Ama anlatacaklarımın yarısı ne yapabileceği değil, ne yapmaman gerektiği üzerine. Çünkü tablolarda ve formlarda genellikle insanlar var.
Tablo konuşmaya başlayınca
Basit bir örnek. Bir takip tablosu düşün: kimle ne zaman görüşüldü, ne konuşuldu, sırada ne var.
Normalde bu tabloya bakarsın. Gözünle tararsın. "Kimi uzun süredir aramadım" sorusunu kafanda hesaplarsın. Yoğun bir hafta geçirdiysen hiç bakmazsın ve birileri gözden kaçar.
Tablo konuşmaya başlayınca bu tersine döner. Her sabah sen sormadan cevap gelir: şu üç kişiyle üç haftadır görüşülmemiş. Şu kayıt yarım kalmış. Şu tarih geçmiş.
Aynı mantık başka yerlerde de çalışıyor:
Bir satış tablosunda hangi başlığın hangi hafta düştüğünü ve o hafta ne değiştiğini görürsün. Bir içerik takviminde boş günler kendiliğinden işaretlenir ve öneri düşer. Bir bütçe tablosunda sapan kalem seni bulur.
Kurulumu zor değil. Zor olan, neyi tabloya koyacağına doğru karar vermek.
Formlar: toplamak kolay, taşımak zor
Google Forms ile yapay zekânın birlikte yaptığı işler şunlar:
Soru üretmek — konuyu anlatırsın, taslak form çıkar. Yanıtları gruplamak — yüz yanıtı okuyup tekrar eden temaları çıkarır. Özet çıkarmak — "bu hafta gelen geri bildirimlerin ortak noktası ne" sorusuna cevap verir.
Hepsi gerçekten işe yarıyor. Ve tam burada durup sınırı çizmek gerekiyor.
Sınır
Formda toplanan şey çoğu zaman insan verisidir. İsim, telefon, e-posta. Bazen daha fazlası: sağlık durumu, ruhsal durum, geçmiş.
Türkiye'de bunların bir kısmı özel nitelikli kişisel veri sayılıyor — sağlıkla ilgili olanlar başta. Kanun bunlara ayrı bir koruma getiriyor (KVKK 6698, madde 6).
Buradaki kural benim koyduğum bir tercih değil:
Bu veriler bulut yapay zekâsına gönderilmez.
"Sadece özetlesin diye" gönderilen veri de gönderilmiştir. "Analiz için" gönderilen veri de gönderilmiştir. Gönderdiğin an, senin kontrolünden çıkmıştır.
Peki ne yapılabilir
Sınır "hiçbir şey yapılamaz" demek değil. Üç yol var.
Maskeleme. Analiz edeceğin şey isim değilse, ismi göndermene gerek yok. Sütunu çıkar, kimlik yerine sıra numarası koy. "Yirmi dört kişinin kaygı puanı ortalaması" sorusunun cevabı için o yirmi dört kişinin kim olduğunun bilinmesi gerekmiyor.
Yerel model. Kendi bilgisayarında çalışan bir yapay zekâ kullanmak. Veri makineden çıkmaz. Bulut modelleri kadar güçlü değil ama sınıflandırma, özetleme, sayma gibi işler için fazlasıyla yeterli.
Formül. Bazen yapay zekâya hiç gerek yoktur. Bir ölçeğin puanlaması aritmetiktir; tablonun kendi formülü yapar. En güvenli çözüm çoğu zaman en basit olanıdır.
Karar veremeyen araç
Bir şeyi daha netleştirmek istiyorum, çünkü bu karışıyor.
Yapay zekâ yanıtları gruplayabilir. "Bu yirmi yanıtın on ikisi uyku sorunundan bahsediyor" diyebilir. Bu bir sayma işi, faydalı.
Yapay zekâ o yanıtlara bakıp kişi hakkında hüküm veremez. "Bu kişide şu var" diyemez. Diyemeyeceği için değil — teknik olarak bir cümle kurar, akıcı bile olur — yetkisi olmadığı için.
Tanı bir uzmanlık ve sorumluluk işidir. Bir programın üretebildiği akıcı cümle, o sorumluluğu üstlenmez. Yanlış olduğunda bedelini o ödemez.
Bir de şu var: kimin izni
Formunu dolduran kişi sana bir şey anlattı. Sana.
O bilgiyi bir başka sisteme aktardığında, anlattığı kişi değişiyor. Kişinin bundan haberi var mı? Onayı var mı?
"Ben zaten kendim okuyacaktım, sadece özetletiyorum" diye düşünmek kolay. Ama aradaki fark, mektubu kendin okumakla mektubu başkasına okutmak arasındaki farktır.
Bu hukuki bir mesele olmadan önce bir güven meselesidir. Hukuk sonradan gelir.
Pratik kontrol listesi
Bir tabloyu veya form yanıtlarını yapay zekâya vermeden önce dört soru:
İçinde kimlik var mı? İsim, telefon, e-posta, TC, adres. Varsa çıkar.
İçinde hassas bilgi var mı? Sağlık, inanç, geçmiş, mahrem olan her şey. Varsa bulut yapay zekâsına gitmez.
Bu kişinin bundan haberi olsa rahatsız olur mu? Olursa, gönderme.
Bu işi formülle yapabilir miyim? Yapabiliyorsan yap; en güvenlisi o.
Dördünden geçen veriyi rahatlıkla kullan. Geçmeyeni maskele, yerelde çalış, ya da elle yap.
Son söz
Tablolar ve formlar çoğu işin en sıkıcı, en tekrarlı kısmıdır — bu yüzden otomasyon için en cazip yerdir.
Ama aynı zamanda insanların size en çok güvendiği yerdir. Bir tabloya yazılan isim sadece bir hücre değil; birinin size bıraktığı şeydir.
Kolaylık ile emanet arasında bir tercih gerektiğinde, tercih emanetten yana olur.